Thế giới cổ đại luôn ẩn chứa những sinh vật khổng lồ, mà trong số đó, các loài bò sát dạng cá sấu cổ đại khổng lồ nổi bật với kích thước và sức mạnh đáng kinh ngạc. Chúng từng thống trị các hệ sinh thái nước ngọt và ven biển, để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử tiến hóa. Vượt xa nhiều loài cá sấu hiện đại, những kẻ săn mồi này là minh chứng cho sự đa dạng và khả năng thích nghi phi thường. Bài viết này sẽ đưa bạn vào hành trình khám phá top 10 loài bò sát dạng cá sấu cổ đại khổng lồ nhất từng tồn tại, hé lộ những bí ẩn về cuộc sống và sự biến mất của chúng, đồng thời nhấn mạnh chuyên môn sâu rộng về động vật thủy sinh tại aquatechvn.com.
Nguồn gốc và Sự thống trị của Bò Sát Dạng Cá Sấu Cổ Đại
Các loài cá sấu ngày nay, thuộc Bộ Cá sấu (Crocodilia), là hậu duệ của một dòng dõi bò sát cổ xưa có lịch sử tiến hóa kéo dài hàng trăm triệu năm. Mặc dù chúng ta thường gọi chung là “cá sấu”, thuật ngữ “bò sát dạng cá sấu” (Crocodyliformes hoặc Crocodilomorphs) bao gồm một nhóm đa dạng hơn nhiều, từ các loài sống hoàn toàn trên cạn đến những kẻ săn mồi thủy sinh khổng lồ, mà tổ tiên của chúng có thể truy ngược về 250 triệu năm trước từ các loài bò sát cổ Archosaur dòng cá sấu (Pseudosuchia hay Crurotarsi).
Trong suốt kỷ Jura và kỷ Creta, khi khủng long thống trị đất liền, những loài bò sát dạng cá sấu khổng lồ này lại trở thành bá chủ của các vùng nước. Chúng phát triển những đặc điểm đáng kinh ngạc để thích nghi với môi trường sống, từ bộ hàm mạnh mẽ, răng sắc nhọn cho đến lớp da dày bảo vệ. Sự thành công của chúng đến từ khả năng săn mồi đa dạng, từ cá, rùa cổ đại cho đến cả những con khủng long nhỏ hoặc những động vật có vú sơ khai bén mảng đến mép nước. Khả năng phục kích và lực cắn hủy diệt đã giúp những loài này duy trì vị thế kẻ săn mồi đỉnh cao trong hàng triệu năm, trước khi nhiều loài biến mất do những biến đổi khí hậu hoặc sự cạnh tranh sinh học khắc nghiệt.
Top 10 Loài Bò Sát Dạng Cá Sấu Cổ Đại Khổng Lồ Nhất
Những nghiên cứu cổ sinh vật học không ngừng hé lộ những hóa thạch mới, vẽ nên bức tranh rõ ràng hơn về kích thước và lối sống của những sinh vật này. Dưới đây là danh sách top 10 loài bò sát dạng cá sấu cổ đại khổng lồ từng thống trị thế giới.
10. Machimosaurus rex (≈ 7,2 m)
Machimosaurus là một chi bò sát dạng cá sấu thuộc siêu họ Teleosauroidea nằm trong nhánh Thalattosuchia, một nhóm động vật đặc biệt thích nghi với môi trường biển. Trong số 5 loài được biết đến, Machimosaurus rex là loài lớn nhất, với chiều dài ước tính khoảng 7,2 mét, được phát hiện gần đây tại Tunisia. Sự xuất hiện của Machimosaurus rex vào cuối kỷ Jura đã thách thức quan điểm cho rằng sự đa dạng của Teleosauroidea đã suy giảm đáng kể vào thời điểm đó. Loài này chứng minh rằng các loài bò sát dạng cá sấu sống dưới nước vẫn có thể đạt kích thước khổng lồ.
Là một loài bò sát dạng cá sấu sống trong môi trường nước biển, Machimosaurus có khả năng là một kẻ ăn thịt cơ hội, chuyên ăn xác thối hoặc cướp con mồi của những loài ăn thịt khác. Tuy nhiên, các dấu răng trên hóa thạch của các sauropod (khủng long cổ dài) sống cùng thời và cùng địa điểm cũng cho thấy chúng có tập tính săn mồi ven bờ tương tự cá sấu hiện đại. Điều đặc biệt là phân tích cấu trúc hộp sọ và bộ răng của Machimosaurus cho thấy chúng có thể dễ dàng nghiền nát con mồi ưa thích là các loài vỏ cứng như rùa cổ đại. Cùng với một số thành viên khác trong siêu họ Teleosauroidea, Machimosaurus đã sống sót qua cuộc Đại Tuyệt chủng vào cuối Kỷ Jura, một kỳ tích đáng chú ý đối với một loài động vật lớn như vậy, mặc dù số lượng của chúng không còn phong phú như trước.
9. Mourasuchus amazonensis (≈ 9,47 m)
Mourasuchus là một chi cá sấu Caiman cổ đại tồn tại ở Thế Miocene, có quan hệ rất gần với Purussaurus, một loài cá sấu khổng lồ khác. Hóa thạch đầu tiên của Mourasuchus được phát hiện trong rừng Amazon thuộc lãnh thổ Brazil, do đó chúng được đặt tên là M. amazonensis. Tổng cộng có 4 loài Mourasuchus đã được phát hiện, mỗi loài mang những đặc điểm riêng biệt phản ánh sự đa dạng của chi này trong hệ sinh thái cổ đại.
Do chỉ có các hóa thạch của hộp sọ là còn nguyên vẹn nên việc xác định chính xác kích thước của Mourasuchus là vô cùng khó khăn. Dựa trên tỷ lệ đầu và thân của các loài cá sấu mõm ngắn (họ hàng gần nhất còn tồn tại đến nay của các chi cá sấu này), tác giả Cidade và cộng sự đã đưa ra con số ước tính chiều dài trung bình với loài nhỏ nhất là M. atopus, khoảng 6,3 mét và lớn nhất là M. amazonensis, dài đến 9,47 mét. Khu vực nơi Mourasuchus sinh sống có khá nhiều loài cá sấu khác cùng tồn tại, chẳng hạn như Purussaurus neivensis, Purussaurus mirandai hay Gryposuchus cùng một số loài cá sấu caiman hay gharial khác. Lý do Mourasuchus có thể cùng sinh tồn với các loài cá sấu khét tiếng này đến từ việc chúng lựa chọn các nguồn thức ăn khác nhau. Mourasuchus sở hữu cấu trúc bộ hàm vô cùng kỳ lạ, rất giống với Stomatosuchus, với hàm dưới hình túi và hàm trên dẹt. Do đó, chúng không thể bắt giữ con mồi và kéo xuống nước như cách các loài cá sấu vẫn thường làm. Thay vào đó, có nhiều giả thuyết được đặt ra về tập tính kiếm ăn của loài cá sấu này, trong đó được ủng hộ nhiều nhất là khả năng kiếm ăn theo kiểu lọc, tương tự như một số loài cá hay động vật thủy sinh khác, chúng có thể lọc các sinh vật nhỏ từ dưới đáy nước.
8. Sarcosuchus imperator (≈ 9,5 m)
Sarcosuchus, thường được biết đến với biệt danh “SuperCroc”, là một loài bò sát dạng cá sấu khổng lồ sống vào đầu Kỷ Creta (giai đoạn Hauterive đến Alb, khoảng 95 – 133 triệu năm trước) tại khu vực ngày nay là châu Phi và Nam Mỹ. Điều quan trọng cần lưu ý là Sarcosuchus không phải cá sấu thực sự theo phân loại hiện đại, mà chỉ có họ hàng xa với các loài cá sấu ngày nay, thuộc một nhánh riêng biệt của Crocodyliformes. Các ước tính mới nhất về kích thước của Sarcosuchus cho thấy một cá thể trưởng thành có thể dài từ 9 – 9,5 mét và nặng 3,5 – 4,3 tấn.
Kẻ ăn thịt này sở hữu một bộ hàm đáng sợ chiếm hơn 75% chiều dài hộp sọ, với hơn 140 chiếc răng hình nón, hoàn hảo cho việc bắt giữ và xé thịt con mồi. Ở phần đầu mõm có một cấu trúc phình to tương tự cá sấu gharial ngày nay, được gọi là “bulla”. Chức năng chính xác của cấu trúc này vẫn chưa rõ, tuy nhiên, đặc điểm này hiện diện ở mọi cá thể chứ không chỉ riêng ở con đực như cá sấu gharial, qua đó cho thấy chúng không giữ vai trò phân biệt giới tính mà có thể liên quan đến khả năng khứu giác hoặc cộng hưởng âm thanh. Nhà khảo cổ học nổi tiếng Paul Sereno cho rằng loài bò sát khổng lồ này có chế độ ăn tương tự cá sấu sông Nile ngày nay. Con mồi ưa thích của chúng có thể là các loài khủng long sống ở ven các vùng nước của Hệ tầng Elrhaz, nơi mà ngày nay là sa mạc Ténére, bao gồm cả loài khủng long ăn thịt nổi tiếng Suchomimus, hoặc các loài cá lớn và rùa cổ đại.
7. Stomatosuchus inermis (≈ 10 m)
Stomatosuchus là một loài bò sát dạng cá sấu vô cùng độc đáo thuộc họ Stomatosuchidae, sống vào Giai đoạn Cenoman thuộc nửa cuối Kỷ Creta ở Bắc Phi. Loài bò sát này có chiều dài ước tính có thể lên đến 10 mét, đồng thời sở hữu hình dáng vô cùng kỳ lạ: phần hàm trên dài và dẹp giống như mỏ vịt, được viền xung quanh bởi hàng chục chiếc răng nhỏ hình nón. Trong khi đó, hàm dưới lại không có răng và có cấu trúc giống túi cổ ở chim bồ nông, tương tự như túi yết hầu của các loài chim.
Với bộ hàm kỳ quặc này, chế độ ăn chính của chúng có vẻ là cá hoặc các sinh vật thủy sinh nhỏ khác, và không đáng sợ như nhiều loài cá sấu khác với bộ hàm nghiền xương. Tên gọi khoa học “Stamatosuchus inermis” có nghĩa là “cá sấu miệng không có vũ khí” cũng phản ánh phần nào giả thuyết về lối sống tương đối “vô hại” của chúng so với các loài săn mồi lớn khác. Tuy nhiên, liệu loài bò sát này có thực sự hiền lành như tên gọi hay không vẫn còn là một bí ẩn lớn. Điều đáng tiếc là hóa thạch duy nhất của chúng, được phát hiện bởi nhà khảo cổ lừng danh Ernst Stromer, đã bị phá hủy hoàn toàn trong một cuộc oanh tạc của quân Đồng minh vào Bảo tàng Munich trong Thế chiến thứ hai, khiến việc nghiên cứu sâu hơn về sinh vật kỳ lạ này trở nên bất khả thi.
6. Euthecodon brumpti (≈ 10 m)
Euthecodon là chi cá sấu cổ đại từng tồn tại ở khu vực châu Phi ngày nay trong Kỷ Neogene (cách đây khoảng 20,45 – 23,03 triệu năm). Đây là một trong những chi cá sấu lớn nhất Đại Tân sinh, với hóa thạch của một cá thể được phát hiện tại Bồn địa Turkana Basin có chiều dài ước tính lên đến 10 mét. Chỉ tính riêng hộp sọ của mẫu vật này đã dài 1,52 mét, cho thấy kích thước tổng thể khổng lồ của loài vật.
Euthecodon nổi bật với cái mỏ dài và hẹp, tương tự như các cá sấu gharial ngày nay, một đặc điểm cho thấy chúng là loài chuyên ăn cá (piscivore). Nhìn từ trên xuống, hộp sọ của chúng tương tự như một lưỡi cưa, có thể giúp chúng dễ dàng bắt giữ và giữ chặt con mồi trơn trượt dưới nước. Euthecodon chủ yếu ăn cá và cùng chia sẻ địa bàn của mình với một số loài cá sấu khác như Crocodylus checchiai hay Eogavialis sp. Điều này cho thấy sự đa dạng sinh học phong phú trong các hệ sinh thái thủy sinh châu Phi vào thời điểm đó. Có ba loài Euthecodon đã được xác định: E. arambourgi, E. brumpti và E. nitriae. Trong đó, E. arambourgi được cho là đã tiến hóa thành E. nitriae và sau đó là E. brumpti, cho thấy một dòng dõi tiến hóa rõ ràng. Các Euthecodon đã biến mất khỏi Trái đất khi bước sang Kỷ Pleistocene, có thể do những thay đổi môi trường sống hoặc sự cạnh tranh từ các loài săn mồi khác.
5. Gryposuchus croizati (≈ 10,15 m)
Gryposuchus là chi cá sấu mõm dài cổ đại từng tồn tại ở Nam Mỹ trong Thế Miocene thuộc Kỷ Neogene. Đây là một thành viên của phân họ Gryposuchinae, một nhóm cá sấu mõm dài đặc trưng. Có khoảng 4 loài Gryposuchus đã được xác định, trong đó loài lớn nhất là G. croizati, được phát hiện ở Venezuela và được mô tả vào năm 2008, có thể đạt chiều dài đến 10,15 mét và nặng khoảng 1,7 tấn. Điều này biến nó thành một trong những loài bò sát dạng cá sấu cổ đại khổng lồ nhất.
Gryposuchus là chi cá sấu có số lượng đông đảo và đa dạng nhất trong phân họ cá sấu Gryposuchinae, với địa bàn phân bố trải dài từ Venezuela đến Argentina và tồn tại trong gần như toàn bộ Thế Miocene. Điều đặc biệt là Gryposuchus là một trong hai chi cá sấu duy nhất trong phân họ Gryposuchinae (còn lại là chi Hesperogavialis) thích nghi được với môi trường nước ngọt, trong khi các chi còn lại phân bố ở cửa sông hoặc dọc theo các bờ biển. Sự thích nghi này khiến chúng dễ dàng sinh tồn trong hệ thống sông ngòi và đầm lầy dày đặc mà sau này trở thành rừng Amazon mà không gặp quá nhiều cạnh tranh. Tuy nhiên, vào giai đoạn chuyển tiếp giữa Thế Miocene và Pliocene, các biến động địa chất và khí hậu ở Nam Mỹ (như sự nâng lên của dãy Andes và hình thành các con sông lớn) đã quét sạch các loài trong siêu họ Gavialoidae (bao gồm Gryposuchus) và Crocodyloidea khỏi lục địa này. Trong khi đó, các cá sấu Caiman vẫn sống sót được dù phải trải qua một sự suy giảm đáng kể về chủng loài và kích thước, cho thấy khả năng thích nghi tốt hơn với sự thay đổi của môi trường.
4. Rhamphosuchus crassidens (≈ 8 – 11 m)
Rhamphosuchus là một chi cá sấu mõm dài cổ đại sống ở Thế Miocen với một loài duy nhất là R. crassidens. Các hóa thạch của chúng được phát hiện tại một số nơi ở Pakistan và Ấn Độ, chủ yếu gồm các mảnh sọ và răng. Loài này đã trải qua nhiều tranh cãi về kích thước và phân loại. Trước đây, Rhamphosuchus được xem là loài cá sấu cổ đại dài nhất với chiều dài ước tính vào khoảng 15 – 18 mét. Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây đã bác bỏ ý kiến này và cho thấy kích thước thực tế của chúng chỉ vào khoảng 8 – 11 mét, vẫn là một kích thước ấn tượng nhưng không đến mức siêu khổng lồ như suy nghĩ ban đầu.
Các nghiên cứu trước đây cho rằng Rhamphosuchus thuộc phân họ Tomistominae và là họ hàng gần gũi với cá sấu Mã Lai (hay còn gọi là cá sấu mõm dài giả). Tuy nhiên, trong nghiên cứu mới nhất năm 2022, Iijima và cộng sự đã xác định lại loài cá sấu này là thành viên của phân họ Gavialinae, tức là cá sấu mõm dài thực sự. Sự thay đổi trong phân loại này có ý nghĩa quan trọng trong việc hiểu rõ hơn về lịch sử tiến hóa của các loài cá sấu mõm dài. Giống như những người họ hàng còn sống của mình, có lẽ cá là loại thức ăn chính của Rhamphosuchus. Tuy nhiên, để nuôi sống một cơ thể với kích thước khổng lồ này, chế độ ăn của loài cá sấu cổ đại này phải phong phú hơn nhiều, không loại trừ khả năng chúng cũng săn các loại động vật khác ven bờ hoặc thậm chí là ăn xác thối khi có cơ hội.
3. Aegisuchus witmeri (≈ 9 – 11m)
Aegisuchus là một loài cá sấu đầu dẹt sống vào Giai đoạn Cenoman cuối Kỷ Creta, khoảng 100 đến 94 triệu năm trước. Cái tên của loài bò sát dạng cá sấu này xuất phát từ hình dạng hộp sọ độc đáo, phẳng và rộng, giống như một cái khiên. Hóa thạch của Aegisuchus rất hiếm, chỉ bao gồm một số mảnh sọ và hàm, khiến việc tái tạo hình dáng và ước tính kích thước của nó trở nên vô cùng thách thức.
Dựa vào một số ít hóa thạch thu được, các nhà khoa học cho rằng toàn bộ hộp sọ của Aegisuchus có thể dài từ 2,08 – 2,86 mét. Đối chiếu với tỷ lệ cơ thể của cá sấu mõm dài gharial, một cá thể Aegisuchus có thể dài đến 15 – 21 mét hoặc 16 – 22 mét nếu dựa theo tỷ lệ của các loài cá sấu mõm ngắn. Tuy nhiên, các con số này đã gây nên rất nhiều tranh cãi trong cộng đồng khoa học, và có lẽ kích thước thực sự của loài bò sát này không vượt quá 15 mét. Aegisuchus là kẻ săn mồi mai phục trên những con sông và đầm lầy của Tập Kem Kem, một hệ tầng địa chất ngày nay thuộc Morocco và được mệnh danh là một trong những khu vực nguy hiểm nhất trong lịch sử tự nhiên Trái đất. Nơi đây từng cùng chia sẻ lãnh địa với Aegisuchus là những loài khủng long ăn thịt khét tiếng nhất như Carcharodontosaurus và Spinosaurus, cho thấy Aegisuchus phải là một kẻ săn mồi cực kỳ hiệu quả để tồn tại trong môi trường cạnh tranh khốc liệt như vậy.
2. Deinosuchus hatcheri (≈ 12 m)
Vùng đất mà ngày nay là lãnh thổ Bắc Mỹ vào cuối Kỷ Creta thực sự là một nơi vô cùng nguy hiểm, đặc biệt đối với các động vật nhỏ hay các loài ăn thực vật. Không chỉ phải đối mặt với những kẻ săn mồi tàn bạo trên cạn như các khủng long bạo chúa, mà khu vực ven bờ cũng chưa bao giờ an toàn với sự hiện diện của một trong những sinh vật đáng sợ nhất mọi thời đại: siêu cá sấu Deinosuchus, có nghĩa là “cá sấu khủng khiếp”.
Kẻ ăn thịt khổng lồ này sống cách đây 73 – 82 triệu năm, và thống trị các vùng nước ven bờ của khu vực Bắc Mỹ ngày nay. Các hóa thạch của chúng đã được tìm thấy ở hơn mười tiểu bang, cả ở bờ Tây và bờ Đông Hoa Kỳ. Trong khi quần thể Deinosuchus ở bờ Đông (phân loại là D. rugosus/schwimmeri, sống ở lục địa Appalachia) có số lượng đông đảo hơn, thì các cá thể sinh sống ở phía Tây (D. hatcheri/riograndensis, sống ở lục địa Laramidia) lại có kích thước vượt trội, có thể dài đến 12 mét. Deinosuchus là họ hàng gần gũi của cá sấu mõm ngắn (alligator) nên nhìn chung không có nhiều khác biệt về hình dạng, chỉ có kích thước to hơn nhiều lần. Tuổi thọ của Deinosuchus có thể lên đến 50 năm, dài hơn rất nhiều so với các loài cá sấu hiện đại. Deinosuchus là kẻ săn mồi đầu bảng ở khu vực chúng sinh sống, đặc biệt ở bờ Đông Bắc Mỹ – nơi không có nhiều loài ăn thịt đạt đến kích thước của chúng. Giống như các hậu duệ của mình, Deinosuchus cũng mai phục ở ven bờ và chờ cơ hội bắt và dìm chết con mồi dưới nước chúng bằng bộ hàm khổng lồ. Các dấu tích trên hóa thạch của một số loài khủng long bạo chúa cũng cho thấy chúng cũng có thể trở thành nạn nhân của gã phàm ăn khổng lồ này, khẳng định vị thế đỉnh cao của Deinosuchus trong chuỗi thức ăn.
1. Purussaurus brasiliensis (≈ 10,3 – 12,5 m)
Purussaurus là chi cá sấu caiman lớn nhất từng tồn tại, với 3 loài đã được xác định là P. brasiliensis, P. neivensis và P. mirandai. Hóa thạch của chi cá sấu khổng lồ này được tìm thấy rải rác ở nhiều nơi trên khắp Nam Mỹ và đều có niên đại thuộc Thế Miocene, cách đây khoảng 13,8 đến 5,3 triệu năm. Trong đó, mẫu vật lớn nhất là một hộp sọ của một cá thể P. brasiliensis dài đến 1,45 mét, là một trong những hộp sọ bò sát ăn thịt lớn nhất từng được biết đến. Tuy nhiên, do chỉ có hộp sọ được phát hiện nên chỉ có thể ước tính rằng P. brasiliensis dài từ 10,3 mét – 12,5 mét và nặng 5,16 – 8,4 tấn, biến nó thành loài bò sát dạng cá sấu cổ đại khổng lồ nhất từng được ghi nhận.
Sở hữu kích thước khổng lồ kèm theo một lực cắn có thể lên đến 52.500 N, thậm chí có thể đến 69.000 N, Purussaurus không có thiên địch trong môi trường sống của chúng. Lực cắn này mạnh hơn bất kỳ loài động vật trên cạn nào từng tồn tại và đủ sức nghiền nát xương của hầu hết con mồi. Để có thể nuôi dưỡng cơ thể khổng lồ như vậy, mỗi cá thể có thể phải cần đến một lượng thức ăn trung bình khoảng 40,6 kg/ngày, cho thấy vai trò của nó như một “kẻ tiêu thụ” hàng đầu trong hệ sinh thái. Tuy nhiên, kích thước cơ thể khổng lồ cũng là một nhược điểm chí mạng của chi cá sấu này khi chúng vô cùng nhạy cảm với sự thay đổi của môi trường. Sự biến động về mực nước, khí hậu và nguồn thức ăn vào cuối Thế Miocene đã dẫn đến sự tuyệt chủng của Purussaurus, nhường chỗ cho các họ hàng nhỏ và dễ thích nghi hơn, những loài có thể tồn tại trong các điều kiện khắc nghiệt hơn.
Từ Machimosaurus rex của kỷ Jura đến Purussaurus brasiliensis của kỷ Miocene, top 10 loài bò sát dạng cá sấu cổ đại khổng lồ đã vẽ nên một bức tranh sống động về sự đa dạng và khả năng thích nghi của sự sống trên Trái đất. Dù đã biến mất khỏi hành tinh này, những sinh vật phi thường này vẫn là nguồn cảm hứng bất tận cho các nhà khoa học và những người yêu mến thế giới tự nhiên. Chúng nhắc nhở chúng ta về tầm quan trọng của việc bảo tồn các loài động vật thủy sinh và hệ sinh thái, như những gì aquatechvn.com luôn hướng tới, để những kỳ quan tự nhiên không bị lãng quên.
Tài liệu tham khảo
- Cidade et al. (2017). A new Mourasuchus (Alligatoroidea, Caimaninae) from the late Miocene of Venezuela, the phylogeny of Caimaninae and considerations on the feeding habits of Mourasuchus. PeerJ, 5:e3056. DOI: 10.7717/peerj.3056
- Holliday CM, Gardner NM (2012). A New Eusuchian Crocodyliform with Novel Cranial Integument and Its Significance for the Origin and Evolution of Crocodylia. PLoS ONE, 7(1): e30471. DOI: 10.1371/journal.pone.0030471
- Sereno P, Larsson H (2009). Cretaceous Crocodyliforms from the Sahara. ZooKeys, 28: 1-143. DOI: 10.3897/zookeys.28.325
- Fanti, F., et al. (2015). The largest thalattosuchian (Crocodylomorpha) supports teleosaurid survival across the Jurassic-Cretaceous boundary. Cretaceous Research. DOI: 10.1016/j.cretres.2015.11.011
- Iijima, M.; Qiao, Y.; Lin, W.; Peng, Y.; Yoneda, M.; Liu, J. (2022). An intermediate crocodylian linking two extant gharials from the Bronze Age of China and its human-induced extinction. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 289(1970): 20220085. DOI: 10.1098/rspb.2022.0085
- Ziegler, T., Tao, N. T., Minh, N. T., Manalo, R., Diesmos, A., & Manolis, C. (2019). A giant crocodile skull from Can Tho, named “Dau Sau”, represents the largest known saltwater crocodile (Crocodylus porosus) ever reported from Vietnam. Academia Journal of Biology, 41(4). DOI: 10.15625/0866-7160/v41n4.14581
