Hành trình tìm kiếm những chú cá cảnh lia thia hoang dã luôn ẩn chứa sức hấp dẫn kỳ lạ, đặc biệt là đối với những người yêu thích thế giới thủy sinh. Bài viết này sẽ đưa bạn đến với vùng đất Củ Chi, nơi mà những cánh đồng lúa và kênh rạch vẫn còn là ngôi nhà của nhiều loài cá Betta quý hiếm, qua trải nghiệm thực tế đầy thú vị và những khám phá bất ngờ về môi trường sống tự nhiên của chúng.
Hành Trình Khám Phá Cá Lia Thia Đồng Hoang Dã
Niềm đam mê với các loài Betta hoang dã đã thôi thúc nhiều người khám phá những môi trường sống tự nhiên của chúng. Đầu tháng 9, một thành viên từ Malaysia đã liên hệ, bày tỏ mong muốn được trải nghiệm săn tìm cá lia thia đồng tại Việt Nam. Đây không chỉ là một chuyến đi cá nhân mà còn là cơ hội để tìm hiểu sâu hơn về sự đa dạng sinh học của loài cá này ngay trên quê hương.
Là một người lớn lên ở thành phố, khái niệm lội ruộng bắt cá lia thia là điều hoàn toàn xa lạ và đầy thử thách. Việc tìm kiếm một địa điểm lý tưởng và một người dẫn đường am hiểu không hề đơn giản trong nhịp sống hối hả hiện nay. May mắn thay, một người bạn cũ tên L. ở Củ Chi, người đã từng có tuổi thơ gắn liền với những trận đá cá lia thia sôi nổi, đã đồng ý dẫn chúng tôi khám phá những cánh đồng quen thuộc của anh.
Kỳ vọng lớn nhất của chuyến đi là có thể tìm thấy các loài Betta aff. imbellis (thường được biết đến với biệt danh cá lia thia xanh) và Betta sp. Bùng Binh ở khu vực giáp ranh huyện Trảng Bàng, tỉnh Tây Ninh và Củ Chi. Những loài này mang vẻ đẹp độc đáo và là mục tiêu săn lùng của nhiều nhà sưu tập cá cảnh Betta trên toàn thế giới. Dù có một số thay đổi về thành viên tham gia vào phút chót, chuyến đi vẫn tiếp tục với vợ chồng tôi và người bạn L.
Bối Cảnh Tự Nhiên Và Thử Thách Ban Đầu Khi Tìm Cá Cảnh Lia Thia
Con đường dẫn đến Củ Chi khá thuận lợi, chỉ mất khoảng một giờ di chuyển để đến nhà L. trên Hương lộ 8. Sau bữa sáng, chúng tôi bắt đầu cuộc hành trình bằng cách đi theo con đường nhỏ bên cạnh nhà, dẫn xuống một con đường ruộng lầy lội. Con đường này chạy song song với Hương lộ 8, một bên là cánh đồng lúa bạt ngàn, một bên là kênh dẫn nước. Mấy ngày trước đó, khu vực này chịu ảnh hưởng của bão, trời mưa nhiều khiến đường sá trở nên bùn lầy, khó đi, tiềm ẩn nguy cơ trượt ngã.
Khi đến cánh đồng mà L. từng “bắt cá đến mỏi tay”, chúng tôi gửi xe tại chòi của người canh lưới cá và bắt đầu lội bộ vào ruộng. Gần nửa tiếng đồng hồ trôi qua, chúng tôi loanh quanh trên bờ ruộng, L. dùng chân vạch cỏ ven bờ để tìm kiếm những ổ bọt của cá lia thia nhưng hầu như không có dấu hiệu sự sống nào. Thay vào đó, chúng tôi chỉ thấy những bè trứng đỏ rực của ốc bươu vàng bám đầy chân các bụi lúa. Cảnh tượng này tuy quen thuộc ở Sóc Trăng hay Long Xuyên, nhưng L. tỏ ra khá ngạc nhiên, bởi nơi đây từng là “thiên đường” của cá lia thia đồng.
Sự vắng bóng của cá cảnh lia thia ở khu vực này có thể do nhiều yếu tố. Việc canh tác nông nghiệp hiện đại, đặc biệt là việc sử dụng thuốc trừ sâu, đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ sinh thái thủy sinh. Ngoài ra, việc cắt cỏ cho bò ăn cũng làm xáo trộn môi trường sống tự nhiên, khiến cá dễ bị động và bỏ đi. Đây là một thực trạng đáng báo động, cho thấy sự suy giảm đa dạng sinh học trong các môi trường tự nhiên.
Những Phát Hiện Đột Phá: Dấu Hiệu Sự Sống Của Cá Lia Thia
Sau khi không tìm thấy gì ở khu vực cũ, chúng tôi quay lại nói chuyện với người canh lưới cá. Anh ta gợi ý thử tìm ở những đám ruộng phía sau khu Công Viên Nước Củ Chi. Tôi cũng chia sẻ với L. rằng những mảnh ruộng bỏ hoang thường là nơi lý tưởng cho cá lia thia vì ít bị ảnh hưởng bởi thuốc trừ sâu. Trời bắt đầu lất phất mưa, nhưng chúng tôi vẫn tiếp tục cuộc tìm kiếm. Mặc dù loanh quanh một hồi sau Công Viên Nước, vẫn không thấy dấu hiệu nào của cá Betta. Cơn mưa dần nặng hạt hơn, buộc chúng tôi phải tìm chỗ trú.
May mắn thay, khi trời tạnh mưa và chúng tôi quay trở lại Hương lộ 8, L. đã quan sát một khu ruộng bên đường. Anh nhận thấy có nhiều rong mọc xen lẫn trong đám lúa. L. cho rằng ruộng lúa có rong thường là nơi có cá lia thia vì chúng “ăn rong”. Mặc dù cá cảnh lia thia chủ yếu ăn động vật phù du và côn trùng nhỏ, môi trường giàu thực vật thủy sinh như vậy thực sự là một chỉ dấu quan trọng. Các loại rong và cây thủy sinh không chỉ cung cấp nơi trú ẩn an toàn cho cá lia thia trưởng thành mà còn là nơi sinh sản và nguồn thức ăn dồi dào cho cá con và các sinh vật nhỏ khác trong chuỗi thức ăn.
Chỉ vài bước chân tiến vào ruộng, L. đã reo lên khi phát hiện một ổ bọt của cá lia thia. Đó là một khoảnh khắc đầy phấn khích sau bao nhiêu nỗ lực tìm kiếm. Ổ bọt này là minh chứng rõ ràng cho sự tồn tại của cá Betta trong môi trường tự nhiên, một hình ảnh đẹp và đầy sức sống.
Kỹ Thuật Bắt Và Quan Sát Cá Lia Thia Trong Tự Nhiên
Cận cảnh ổ bọt cho thấy rõ con cá đang nằm dưới lớp bọt, bên trên một chiếc lá khô, xung quanh là rong. Chỉ một phần đuôi của nó lộ ra, cho thấy kỹ năng ngụy trang tuyệt vời của loài cá cảnh Betta trong tự nhiên. Việc tìm thấy ổ bọt này đã mang lại cảm giác thành công sau hành trình tìm kiếm đầy gian nan.
Kỹ thuật bắt cá lia thia đòi hỏi sự khéo léo và nhẹ nhàng. Tôi dùng tay phải cầm vợt nhấn xuống phía dưới ổ bọt, còn tay trái từ phía bên kia nhẹ nhàng lùa cá vào vợt. Đây là một trải nghiệm mới mẻ và đầy hồi hộp. Khoảnh khắc thấy chú cá vùng vẫy trong vợt thật sự rất đáng nhớ. “Thầy L. lia thia” với kinh nghiệm dồi dào đã đứng chỉ đạo rất nhàn nhã, tay cầm bông hoa súng hái từ con kênh bên cạnh.
Sau đó, tôi tiếp tục phát hiện thêm 3 ổ bọt nữa và bắt được thêm 1 con cá đực và 2 con cá cái. Có thể ban đầu các ổ bọt này đều có cả cặp cá, nhưng cá đực có lẽ đã bỏ chạy khi phát hiện có động. Tất cả những con cá bắt được đều là cá lia thia mang đỏ (Betta splendens), một trong những loài phổ biến ở Việt Nam. L. giải thích rằng dạo gần đây, cá lia thia ít làm tổ sát bờ vì người ta hay cắt cỏ cho bò ăn làm cá động, chúng phải làm tổ giữa chân các bụi lúa để an toàn hơn. Điều này càng cho thấy sự nhạy cảm của cá cảnh lia thia đối với sự thay đổi của môi trường.
Môi Trường Ruộng Lúa Lý Tưởng Cho Cá Cảnh Lia Thia
L. lúi húi tìm kiếm thêm nhưng không thấy ổ bọt nào khác. Anh chia sẻ rằng chỉ cần vài ngày nắng ráo, cá sẽ làm tổ bọt nhiều hơn, lúc đó tha hồ mà bắt. Điều này cho thấy sự phụ thuộc của tập tính sinh sản của cá lia thia vào điều kiện thời tiết và môi trường.
Cánh đồng lúa mà chúng tôi tìm thấy cá cảnh lia thia có sự xen kẽ của nhiều loại thực vật thủy sinh. Đây là một hệ sinh thái nhỏ nhưng vô cùng quan trọng. Ngoài việc cung cấp môi trường trú ẩn và nguồn thức ăn phong phú cho cá lia thia, các loài thực vật này còn đóng vai trò quan trọng trong việc làm giảm bớt tác hại của thuốc trừ sâu, giúp duy trì chất lượng nước và sự cân bằng sinh học. Khu ruộng này nằm ngay bên trái khu Công Viên Nước Củ Chi, cho thấy dù ở gần khu dân cư, những mảng thiên nhiên hoang sơ vẫn còn tồn tại.
Đặc Điểm Nổi Bật Của Cá Lia Thia Củ Chi
Với số lượng cá cảnh lia thia vừa đủ cho việc quan sát và nuôi dưỡng, chúng tôi dừng tay và đi uống nước mía giải khát. Lúc này, tôi có dịp quan sát kỹ hơn những con cá vừa bắt được. Chúng thể hiện sự hung dữ rõ rệt hơn nhiều so với những con cá tôi đang nuôi ở nhà. Vây kỳ và đuôi thường bị tơi tả, có lẽ do chúng thường xuyên tranh giành lãnh thổ và đá lộn với nhau ngay trên ruộng. Điều này cho thấy môi trường tự nhiên khắc nghiệt đã tôi luyện nên bản năng sinh tồn mạnh mẽ của cá Betta hoang dã. Vấn đề đặt ra là liệu sau này khi được nuôi bằng nước máy trong môi trường hồ cảnh, chúng có còn giữ được sự hung dữ này hay không.
Buổi trưa, chúng tôi cùng gia đình L. đi chợ và nấu cơm. Trong lúc đó, một sự việc khá bất ngờ đã xảy ra. Tôi thả chung một con cá đực với hai con cá cái trong một lọ nhỏ. Chỉ trong vài tiếng đồng hồ, con cá đực đã ép với một trong hai con cá cái, tạo ra một ổ bọt đầy trứng. Con cá cái này chắc hẳn đã được bắt khi đang chuẩn bị đẻ, tức là đang “ôm trứng”. Đây là một minh chứng sống động cho bản năng sinh sản mạnh mẽ và khả năng thích nghi của cá lia thia ngay cả trong điều kiện mới.
Phân Loại Và Môi Trường Sống Của Các Loài Cá Lia Thia Địa Phương
Nhân dịp này, tôi đã tranh thủ “phỏng vấn” L. về các loài cá lia thia mà anh từng thấy ở địa phương. Anh L. chia sẻ rằng có ba loại chính: cá lia thia đỏ, cá lia thia xanh và cá lia thia trắng. Theo suy đoán, chúng có thể tương ứng với các loài Betta splendens, B. aff. imbellis và B. sp. Bùng Binh. Điều đặc biệt là loài Bùng Binh rất hiền, chúng không đá lộn với nhau như hai loài kia và không biết nhả bọt. Điều này là do chúng thuộc nhóm cá ấp miệng (mouth brooding), nghĩa là con đực sẽ ấp trứng trong miệng cho đến khi trứng nở thành cá con. Đây là một đặc điểm sinh học thú vị, phân biệt chúng với các loài Betta khác.
Nguồn Gốc Cá Lia Thia Trên Thị Trường Và Tầm Quan Trọng Của Việc Bảo Tồn
Tôi cũng trao đổi với L. về xuất xứ của những con cá lia thia được bày bán làm thức ăn cho cá La Hán ở thành phố. L. ban đầu cho rằng người ta nuôi và cho chúng đẻ đâu đó, vì mỗi ngày đều có hàng ký cá lia thia được bày bán ở chợ Củ Chi. Tuy nhiên, buổi chiều trên đường về, khi ngang qua chợ, tôi thấy người ta bày bán rất nhiều cá lia thia với giá khoảng 8 ngàn đồng/lạng. Trong chậu cá lia thia còn lẫn cả cá bã trầu, cá lóc, cá rô, cá sặc… Từ đó, tôi kết luận rằng chúng được đánh bắt chứ không phải nuôi. Tôi chợt nhớ đến con kênh bên cạnh con đường ruộng mà chúng tôi đã đi buổi sáng. Người lưới cá đặt hai ba lớp lưới giăng ngang dòng kênh, không con cá nào có thể lọt qua. Anh ta nói rằng hôm qua vừa mới lưới được hàng ngàn con cá lia thia. L. cũng xác nhận rằng khi nước lên, cá lia thia thoát ra khỏi ruộng và đi thành đàn ngoài kênh. Như vậy, phần lớn số cá cảnh lia thia mà chúng ta thấy bày bán trên thị trường được “lưới” từ các kênh lớn vào mùa nước lên. Điều này cho thấy áp lực khai thác lên quần thể cá lia thia hoang dã là rất lớn, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn môi trường tự nhiên và quản lý khai thác bền vững để bảo vệ nguồn gen quý giá này.
Khi mô tả về loài cá lia thia xanh, L. nói rằng đuôi của chúng có màu xanh thay vì màu đỏ. Theo kiến thức hiện có, loài cá lia thia đỏ (Betta splendens) phân biệt với loài cá lia thia xanh (B. aff. imbellis) ở màu sắc nắp mang chứ đuôi của chúng thì tương đối giống nhau. Vậy loài mà L. mô tả có thể là một loài mới chưa được phát hiện chăng? Hy vọng rằng một ngày nào đó, chúng ta sẽ có cơ hội tìm hiểu sâu hơn và viết một câu chuyện khác về loài cá lia thia đồng “đuôi xanh” bí ẩn này ở Củ Chi.
Hành trình tìm kiếm cá cảnh lia thia hoang dã tại Củ Chi không chỉ là một trải nghiệm cá nhân thú vị mà còn mở ra nhiều góc nhìn sâu sắc về sự đa dạng sinh học và những thách thức trong công tác bảo tồn. Những chú cá Betta nhỏ bé này không chỉ là một phần của hệ sinh thái nông nghiệp mà còn là một kho tàng gen quý giá cần được bảo vệ. Chúng ta, những người yêu cá cảnh, có trách nhiệm cùng nhau tìm hiểu, trân trọng và góp phần gìn giữ vẻ đẹp hoang sơ của loài cá lia thia cho thế hệ tương lai. Hãy tiếp tục khám phá thế giới thủy sinh cùng Aquatech.
Câu Hỏi Thường Gặp Về Cá Cảnh Lia Thia
-
Cá lia thia đồng sống ở đâu trong tự nhiên?
Cá lia thia đồng thường sống trong các môi trường nước ngọt nông, tù đọng hoặc chảy chậm như ruộng lúa, mương, kênh rạch, ao hồ nhỏ ở vùng nông thôn. Chúng ưa thích những khu vực có nhiều thực vật thủy sinh để ẩn nấp và sinh sản. -
Làm thế nào để phân biệt các loài cá lia thia đồng phổ biến ở Việt Nam?
Ở Việt Nam, các loài phổ biến bao gồm Betta splendens (thường có vây đỏ, nắp mang đỏ), Betta aff. imbellis (thường có vây xanh, nắp mang xanh hoặc có đốm xanh), và Betta sp. Bùng Binh (là loài ấp miệng, thường hiền lành hơn). Việc phân biệt chính xác đòi hỏi kiến thức chuyên sâu về hình thái và tập tính. -
Cá lia thia đồng có hung dữ không?
Các loài cá lia thia đực nổi tiếng với bản tính hung dữ, đặc biệt là trong việc tranh giành lãnh thổ và giao phối. Chúng thường chiến đấu với nhau, đặc biệt là hai con đực, dẫn đến những vết thương ở vây và thân. Tuy nhiên, mức độ hung dữ có thể khác nhau giữa các loài và cá thể. -
Cá lia thia Betta sp. Bùng Binh có đặc điểm gì khác biệt so với các loài khác?
Betta sp. Bùng Binh là một loài cá Betta độc đáo vì chúng thuộc nhóm cá ấp miệng (mouth brooding). Thay vì xây ổ bọt trên mặt nước, cá đực sẽ giữ trứng trong miệng cho đến khi trứng nở thành cá con. Chúng cũng thường được mô tả là hiền lành hơn các loài Betta xây tổ bọt. -
Có thể nuôi cá lia thia đồng làm cá cảnh không?
Hoàn toàn có thể. Cá lia thia đồng rất được ưa chuộng làm cá cảnh vì màu sắc đa dạng và tập tính thú vị. Tuy nhiên, chúng cần được cung cấp môi trường sống phù hợp với điều kiện tự nhiên, bao gồm hồ có nhiều cây thủy sinh, chỗ trú ẩn và chất lượng nước ổn định. -
Thức ăn cho cá lia thia đồng là gì?
Trong tự nhiên, cá lia thia chủ yếu ăn côn trùng nhỏ, ấu trùng muỗi, động vật phù du và giáp xác nhỏ. Khi nuôi làm cá cảnh, bạn có thể cho chúng ăn thức ăn viên chuyên dụng cho cá Betta, trùn chỉ, bo bo, artemia hoặc các loại côn trùng nhỏ đã qua xử lý. -
Làm thế nào để tạo môi trường sống phù hợp cho cá lia thia trong hồ cá cảnh?
Để tạo môi trường sống lý tưởng cho cá cảnh lia thia, cần có một hồ có dung tích phù hợp (ít nhất 5-10 lít cho một con đực), hệ thống lọc nhẹ nhàng, cây thủy sinh (như bèo, rêu, rong đuôi chó) để tạo chỗ trú ẩn và giảm stress. Nhiệt độ nước khoảng 24-28°C và độ pH trung tính là lý tưởng. -
Tác động của con người đến môi trường sống của cá lia thia đồng là gì?
Các hoạt động của con người như sử dụng thuốc trừ sâu trong nông nghiệp, ô nhiễm nguồn nước, khai thác quá mức và phá hủy môi trường sống tự nhiên (san lấp kênh rạch, chuyển đổi mục đích sử dụng đất) đều ảnh hưởng tiêu cực đến quần thể cá lia thia đồng, đe dọa sự tồn vong của chúng. -
Làm sao để bảo tồn cá lia thia đồng?
Bảo tồn cá lia thia đồng đòi hỏi nhiều nỗ lực, bao gồm nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của chúng, bảo vệ và phục hồi các môi trường sống tự nhiên như ruộng lúa và kênh rạch, kiểm soát việc sử dụng hóa chất nông nghiệp, và thúc đẩy việc nuôi cá Betta cảnh có nguồn gốc rõ ràng để giảm áp lực khai thác từ tự nhiên.
